Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie wydał w 2024 roku w nakładzie 200 egzemplarzy publikację „Vademecum gry na cymbałach”. Książka ta powstała w ramach projektu Letniej Szkoły Gry na Cymbałach, którego celem jest ochrona oraz popularyzacja tradycji związanych z budową i praktyką wykonawczą na tym instrumencie. Instrument ten od lat jest uznawany za jeden z najbardziej charakterystycznych dla terenów województwa podkarpackiego.
Inicjatywa ma na celu zachęcenie młodych osób do poznawania lokalnego dziedzictwa muzycznego oraz rozwijania umiejętności artystycznych. Cała akcja edukacyjna ma już kilkuletnią historię. W bieżącym roku realizowana jest trzecia edycja warsztatów, a nauka gry odbywa się w trzech ośrodkach kultury: w Dębicy, Dynowie oraz Wiśniowej. Na zakończenie projektu organizowany jest koncert galowy w Rzeszowie, podczas którego na scenie występują wspólnie nauczyciele oraz ich uczniowie. Dla osób poszukujących materiałów źródłowych cyfrowa wersja podręcznika z 2021 roku została udostępniona do pobrania pod adresem: 📦
 |
| Okładka „Vademecum gry na cymbałach” |
Klasyfikacja, budowa i rodzaje instrumentu
Zgodnie z informacjami zawartymi w dokumentacji projektu, cymbały są klasyfikowane jako chordofon, w który uderza się specjalnymi pałeczkami. Cechą konstrukcyjną tego instrumentu są drewniane kołeczki łączące dolną i górną płytę rezonansową, nazywane duszami. Na górnej płycie rozpięte są struny pogrupowane w pasma (zazwyczaj od czterech do sześciu strun w jednym paśmie).
W polskiej kulturze tradycyjnej wykształciły się dwa główne typy tego instrumentu:
Cymbały rzeszowskie: Występują na Rzeszowszczyźnie oraz w południowej części Ziemi Lubelskiej. Posiadają większe rozmiary i większą siłę brzmienia, pełniąc w kapelach ludowych przede wszystkim funkcję harmoniczną oraz rytmiczną.
Cymbały wileńskie: Charakteryzują się mniejszymi gabarytami i są częściej wykorzystywane do gry melodycznej oraz solowej. Na obszar Warmii i Mazur trafiły po II wojnie światowej wraz z przesiedleńcami z Wileńszczyzny.
Historycznie instrument ten był pierwotnie wykorzystywany przez muzyków żydowskich i romskich, a dopiero w późniejszym okresie wszedł w stały skład wiejskich kapel ludowych.
Przekaz międzypokoleniowy i lokalne ośrodki tradycji
Tradycja gry na cymbałach w południowo-wschodniej Polsce przez pokolenia opierała się na przekazie bezpośrednim, najczęściej z ojca na syna. Wymieniono wielopokoleniowe rody muzykanckie, do których należą Markoccy z Podlesia koło Grodziska Dolnego, Tadlowie ze Szklar koło Dynowa (Stanisław Tadla i jego syn Szymon), Sowowie z Piątkowej oraz Makarowie z Gaci Przeworskiej (Andrzej i Piotr Makara, ich siostrzeniec Andrzej Baran oraz uczniowie Barbara Sowa i Marceli Grzegorzak). Samodzielna budowa instrumentu była zadaniem trudnym, a dawni mistrzowie, tacy jak Władysław Wojtyna z Białobrzegów koło Łańcuta, tworzyli swoje pierwsze egzemplarze na wzór starych instrumentów.
W okresie powojennym istotną rolę w podtrzymywaniu tradycji odegrały zakłady pracy pełniące funkcję mecenasów kultury. Opisano m.in. działalność Zbigniewa Breja, dyrektora Zakładowego Domu Kultury Rafinerii Nafty w Jaśle, który utworzył klasę cymbałów przy kapeli „Pogórzanie”, zapraszając do współpracy Władysławę Chochołka z Czeluśnicy. Do uczniów tej szkoły należeli Krzysztof Pruś, Witold Kielar, Krystyna Milczarek-Piękoś oraz Witold Gierlicki z Gąsówki, który z czasem sam zaczął budować instrumenty. Podobne ogniska nauczania prowadzili Edward Markocki w Gminnym Ośrodku Kultury w Grodzisku Dolnym (jego uczniem był Michał Rydzik) oraz tacy muzycy jak Antoni Kleczyński, Andrzej Krasnopolski z Dynowa, Stanisław Wyżykowski z Haczów i Stefan Szpunar z Albigowej.
W celu instytucjonalnego wsparcia tej tradycji, Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie od 1981 roku organizuje doroczne Spotkania Cymbalistów, oparte na formule konkursowej „Mistrz – Uczeń”, co przyczynia się do stabilizacji i wzrostu liczby czynnych instrumentalistów w regionie. Koordynacją tych działań na przestrzeni lat zajmowali się dyrektorzy WDK.
Zawartość merytoryczna Vademecum i kadra dydaktyczna
Podręcznik „Vademecum gry na cymbałach” został opracowany w sposób przystępny, łącząc wiedzę teoretyczną z praktycznymi materiałami warsztatowymi. W strukturze książki znajdują się:
Informacje o budowie i właściwościach technicznych instrumentu.
Słowniczek podstawowych terminów muzycznych i organologicznych.
Opisy technik i sposobów wydobywania dźwięku.
Noty biograficzne dotyczące nauczycieli prowadzących zajęcia.
Zapisy nutowe tradycyjnych utworów regionalnych, w tym polek, walczyków, wolnego, tramelek oraz sztajerka.
Dokumentacja fotograficzna prezentująca uczestników poprzednich edycji projektu.
Kadrę dydaktyczną wcześniejszych etapów projektu tworzyli doświadczeni soliści i laureaci przeglądów: Stanisław Tadla, Szymon Tadla, Andrzej Baran oraz Andrzej Mozgała. W ramach edycji z 2021 roku zajęcia praktyczne pod ich kierunkiem były realizowane w trzech punktach na terenie województwa: w Gminnym Ośrodku Kultury w Hyżnem, Centrum Kultury w Kamieniu oraz Gminnym Ośrodku Kultury w Niebylcu. Przy realizacji i dokumentacji tamtych edycji brali udział również Marek Kruczek i Jerzy Panek z Futomy.