Artykuł opublikowałem pierwotnie w 2016 roku. Po latach udało mi się dotrzeć do dodatkowych materiałów, które pozwalają znacznie szerzej spojrzeć na ukraińską tradycję gry na cymbałach w Kanadzie. Szczególnie cennym źródłem okazała się monografia Marka Jaroslava Bandery „The Tsymbaly Maker and His Craft: The Ukrainian Hammered Dulcimer in Alberta”, wydana w 1991 roku przez Canadian Institute of Ukrainian Studies Press. Książkę otrzymałem dzięki uprzejmości Serhii Postola.
Poszukując archiwalnych nagrań cymbalistów, trafiłem przed laty na bardzo interesujące materiały związane z ukraińską społecznością w Kanadzie. Początkowo moją uwagę zwróciły przede wszystkim płyty wydane w Manitobie i Albercie w latach 70. XX wieku. Zarejestrowano na nich konkursy cymbalistów, dzięki czemu możemy dziś usłyszeć muzyków działających w ukraińsko-kanadyjskim środowisku ponad pół wieku temu.
Dla osoby zajmującej się historią cymbałów takie nagrania mają szczególną wartość. Instrument kojarzymy przede wszystkim z Europą Środkową i Wschodnią, ale wraz z emigrantami przekroczył Atlantyk. W Kanadzie nie pozostał jedynie wspomnieniem kraju pochodzenia. Nadal służył do tańca, był obecny na weselach i zabawach, później trafił na estrady festiwalowe, do radia, na płyty, a nawet stał się przedmiotem konkursów wykonawczych.
Monografia poświęcona tradycji cymbałów w Albercie pozwala dziś znacznie lepiej zrozumieć środowisko, z którego część tych nagrań pochodzi.
Winnipeg i ukraińska muzyka w Manitobie
Winnipeg od dawna było jednym z ważnych ośrodków życia ukraińskiej społeczności w Kanadzie. W mieście i jego okolicach działało wielu muzyków wykonujących muzykę podczas wesel, zabaw i innych spotkań społecznych.
Jednym z ważnych dokumentów tego środowiska są nagrania V-Records. Wytwórnię założył w 1962 roku Alex Groshak, który dostrzegł zapotrzebowanie na nagrania muzyki wykonywanej przez ukraińskich Kanadyjczyków. W katalogu pojawiali się między innymi Tommy Buick, Jim Gregrash, Mickey & Bunny czy Peter Hnatiuk.
Była to muzyka silnie związana z życiem codziennym społeczności. Płyta pozwalała zabrać do domu brzmienie znane wcześniej przede wszystkim z wesela, zabawy czy rodzinnego spotkania. W tym świecie ważne miejsce zajmowały również cymbały.
Konkursy cymbalistów
Jednym z najciekawszych zjawisk były organizowane w Kanadzie konkursy gry na cymbałach. Nie były to pojedyncze, przypadkowe wydarzenia. Zachowała się między innymi płyta V-Records Ltd. Annual Cymbaly Highlights Contest 1973, wydana jako SVL-3107. Dokumentuje ona konkurs z 1973 roku i wymienia jego uczestników.
Drugim niezwykle interesującym wydawnictwem jest Award Winning Dulcimer Sounds, Heritage Records HR 16 z 1974 roku. W pierwotnej wersji tego artykułu wiązałem ten album z Edmonton. Dodatkowe źródła pozwalają tę informację doprecyzować: była to rejestracja konkursu odbywającego się w Red Barn w Bon Accord w Albercie. Red Barn był popularnym klubem country and western, a odbywający się tam konkurs cymbalistów przez wiele lat wspierała stacja radiowa CFCW. Na płycie z 1974 roku występują między innymi Eric Brayer, Metro Semeniuk, Nick Letwin, Mike Swereda, Bill Ropchan, Ann Paterson, Marshall Palichuk, Bill Iskiw i Paul Ewasiuk. Dzięki dodatkowej dokumentacji niektóre z tych nazwisk przestają być jedynie pozycjami na okładce płyty.
Nie tylko wykonawcy – również budowniczowie
Część uczestników konkursów nie ograniczała się do gry. Należeli jednocześnie do miejscowego środowiska budowniczych cymbałów. Eric Brayer miał w 1984 roku 46 lat i mieszkał w Edmonton. Zbudował trzy instrumenty, a sztuki budowy nauczył się od swojego teścia Billa Wolansky’ego. Paul Ewasiuk, mieszkający w Lamont, miał wówczas 72 lata. W źródle odnotowano 27 wykonanych przez niego instrumentów. Nauczył się budowania od Johna Kinasewycha.
Jeszcze bardziej niezwykły jest przypadek Billa Ropchana. W 1984 roku miał 83 lata i mieszkał w Edmonton, wcześniej był związany z Beilis i Lamont. Zbudował 38 cymbałów, a swój pierwszy instrument wykonał już w 1917 roku.
Płyta konkursowa okazuje się więc nie tylko zapisem wykonawców. Dokumentuje środowisko, w którym granie, budowanie instrumentów i przekazywanie umiejętności były ze sobą ściśle związane.
„Wszystko zaczęło się w Andrew”
Jedną z najważniejszych postaci w historii cymbałów w środkowo-wschodniej Albercie był John Zelisko. Urodził się w 1884 roku na Ukrainie i na początku XX wieku wyemigrował do Kanady. Zamieszkał w miejscowości Andrew, pracował w budownictwie, był muzykiem, wykonywał skrzypce i cymbały oraz prowadził własny zespół – John Zelisko Orchestra. Jeden z miejscowych budowniczych podsumował później znaczenie tego ośrodka słowami: „It all started in Andrew” – „Wszystko zaczęło się w Andrew”.
Zelisko wywarł ogromny wpływ na późniejszą miejscową tradycję. Jego instrumenty służyły innym jako wzór. Budowniczowie mierzyli je i kopiowali zastosowane rozwiązania konstrukcyjne. Tom Chychul, Metro Lastiwka, Nick Supervich i inni posiadali instrumenty Zelisko albo wykonywali na ich podstawie pomiary.
To bardzo ciekawy przykład sposobu przekazywania wiedzy w ludowym budownictwie instrumentów. Sam instrument stawał się wzorcem: można go było zmierzyć, obejrzeć konstrukcję i na tej podstawie wykonać własny.
Tom Chychul – tradycja rodzinna ze Śniatyna
Szczególnie dobrze udokumentowana jest działalność Toma Chychula z Tofield. Jego przypadek pozwala prześledzić rodzinną tradycję od Pokucia do Alberty.
Ojciec Toma Chychula pochodził ze Śniatyna na Pokuciu i grał na cymbałach. Brat Toma również był cymbalistą i występował z Northern Troubadours na instrumencie wykonanym przez Zelisko. Chychul pamiętał ponadto, że stryj jego ojca budował cymbały, nieco większe od instrumentów rozpowszechnionych później w zachodniej Kanadzie. Według rodzinnej tradycji umiejętność tę zdobył jeszcze w Europie.
Sam Tom Chychul nauczył się budowy od Harry’ego Pidladsky’ego z Chipman, później zaś korzystał również z rozwiązań stosowanych przez Johna Zelisko. Do 1984 roku wykonał 75 instrumentów.
Proces jego pracy został wyjątkowo dokładnie udokumentowany. W lipcu 1984 roku przez sześć dni filmowano budowę instrumentu, od wykonania ramy aż po założenie strun, strojenie i przygotowanie klucza. Powstało jedenaście kaset VHS przechowywanych w Ukrainian Folklore Archives na University of Alberta.
Dla historii budownictwa cymbałów jest to materiał szczególnie wartościowy.
Cymbały galicyjskie i bukowińskie
Budowniczowie z Alberty rozróżniali dwa zasadnicze dawne typy instrumentów przywiezionych przez emigrantów. Pierwszy określano jako galicyjski, albo ukraiński. Instrumenty tego typu miały przeważnie cztery lub pięć strun w paśmie oraz około 16–18 pasm.
Drugi typ określano nazwami cygański, bukowiński, huculski lub rumuński. Instrumenty tego typu miały zazwyczaj po sześć strun w paśmie i 20–22 pasma. Z czasem właśnie ten drugi typ stał się w Albercie dominujący.
Nie oznacza to oczywiście, że „galicyjskie” cymbały opisane w Kanadzie można utożsamiać z tradycją polską. Nazwa ma tu przede wszystkim znaczenie regionalne. Jest jednak interesującym świadectwem zróżnicowania dawnych instrumentów przywożonych z Europy.
Galicyjski system strojenia
Odrębność dotyczyła również strojenia. Jeden z systemów określano jako galicyjski lub ukraiński. Drugi nazywano cygańskim, bukowińskim, rumuńskim albo wołoskim.
Galicyjskie cymbały były mniejsze i miały mniej pasm. Ich system nie zawierał dźwięku b (obniżonego h), co ograniczało możliwość gry w różnych tonacjach i przechodzenia między nimi. W monografii przedstawiono także galicyjski system strojenia, obejmujący 20 dźwięków.
Dla polskiego czytelnika szczególnie interesujące jest porównanie tego stroju ze schematem przedstawionym przez Stanisława Mierczyńskiego w Muzyce Huculszczyzny. Autor kanadyjskiego opracowania uznał układ ze strony 153 książki Mierczyńskiego za bardzo zbliżony do galicyjskiego systemu znanego w Albercie.
Muzyka Huculszczyzny pojawia się zresztą w tej pracy kilkakrotnie jako źródło dotyczące konstrukcji i strojenia dawnych cymbałów.
Od wesela do estrady
Pierwotnym środowiskiem cymbałów nie był oczywiście konkurs. Ukraińscy emigranci przywieźli do Kanady tradycję zespołów określanych jako muzyki. W Galicji, Bukowinie i na Zakarpaciu typowy skład obejmował skrzypce, cymbały i bęben, niekiedy również inne instrumenty.
Muzyka towarzyszyła przede wszystkim weselom i zabawom. Po przeniesieniu do Kanady tradycja nie zanikła, ale stopniowo zaczęła się przekształcać. W zespołach pojawiały się saksofony, akordeony, trąbki, później także nagłośnienie elektryczne. Z czasem powstała specyficzna forma ukraińskiego country and western. Zmieniała się przy tym rola samych cymbałów. W tradycyjnym zespole przede wszystkim wspierały skrzypce harmonicznie i rytmicznie. W Kanadzie coraz częściej wychodziły na pierwszy plan.
Nick Mischi i Steven Chwok – dwa sposoby grania
Dobrze widać tę zmianę na przykładzie Nicka Mischiego i Stevena Chwoka. Nick Mischi nauczył się grać jeszcze w Europie. Jego styl łączył rytm i harmonię w sposób właściwy dla dawnego zespołu, w którym melodię prowadziły skrzypce. Młodszy Steven Chwok reprezentował już inny sposób wykonawstwa. Większą rolę odgrywały u niego melodia, rytm i szybkość, a cymbały stawały się instrumentem pierwszoplanowym. Chwok zwyciężył w konkursie CFCW w 1984 roku, natomiast Mischi był jednym z jurorów.
Nie mamy więc do czynienia ze skamieniałą tradycją przeniesioną z Europy, lecz z tradycją, która w nowych warunkach rozwijała się dalej.
Konkurs jako miejsce przekazywania tradycji
Konkursy pełniły znacznie ważniejszą funkcję niż samo wyłonienie najlepszego wykonawcy. Red Barn był miejscem spotkań starszych i młodszych muzyków. W 1983 roku pula nagród wynosiła 1500 dolarów, a publiczność liczyła ponad 2500 osób.
Na nagraniach prowadzący podkreślali znaczenie młodych wykonawców dla dalszego istnienia tradycji. Jeden z komentarzy zachowanych na Award Winning Dulcimer Sounds wyraża nadzieję, że dzięki dzieciom uczącym się gry ich wnuki za pół wieku nadal będą tańczyły przy dźwięku ukraińskich cymbałów.
Dobrym przykładem jest również siedmioletni Shawn Gibson z Sherwood Park. John Babichuk sprzedał mu instrument, a następnie obiecał nauczyć chłopca także budowy cymbałów. Przekazywano więc nie tylko melodie i technikę gry, ale również wiedzę potrzebną do wykonania samego instrumentu.
Peter Hnatiuk – niezwykła postać z Manitoby
W środowisku związanym z Winnipeg jedną z najbardziej interesujących postaci pozostaje Peter Hnatiuk. Urodził się w 1934 roku w Gilbert Plains w Manitobie, a później przeniósł się do Winnipeg. Na cymbałach zaczął grać już jako dziecko. Pierwszy instrument otrzymał od ojca, później zaś uczył się od starszego miejscowego cymbalisty. Z czasem występował na weselach i zabawach, współpracował między innymi z Jimem Gregorashem i zespołem Tommy’ego Buicka.
Był muzykiem wszechstronnym. Grał na cymbałach i gitarze, śpiewał i wykonywał własne piosenki. Jego repertuar obejmował zarówno utwory ukraińskie, jak i anglojęzyczne. W 1972 roku wygrał doroczny konkurs cymbalistów w Winnipeg. Jednym z elementów jego występu była gra i śpiew z zawiązanymi oczami. Ten efektowny pokaz mówi również coś o zmianie funkcji instrumentu. Cymbały mogły być już nie tylko częścią zespołu weselnego, lecz także instrumentem estradowym, na którym publicznie demonstrowano wirtuozerię.
Cymbały na płytach
Rozwój fonografii miał ogromne znaczenie dla tej muzyki. Ken Huculak z Heritage Records szacował, że spośród ponad 50 nagrań wydanych przez jego wytwórnię co najmniej 70 procent zawierało cymbały. W katalogach pojawiały się takie tytuły jak Award Winning Dulcimer Sounds, Dulcimer in Concert with Nick Mischi, Dulcimer Sounds, Duelling Dulcimers, Dulcimer Polka czy Dulcimer Delight. Sam Peter Hnatiuk pozostawił obszerną dyskografię. Na jego płytach znajdują się między innymi utwory Cymbaly Polka i Cymbaly Kolomayka.
Dzięki płytom muzyka przestawała być związana wyłącznie z konkretnym weselem czy zabawą. Można jej było słuchać w domu, a nagrania docierały także tam, gdzie nie funkcjonowała już żywa tradycja gry.
Radio CFCW i „Ukrainian Hour”
Drugim niezwykle ważnym medium było radio. Stacja CFCW z Camrose nadawała program Ukrainian Hour, rozpoczęty w 1959 roku przez Dana Chomlaka. Według danych zebranych w połowie lat 80. audycja mogła osiągać nawet około 12 800 słuchaczy jednego wieczoru. Regularnie emitowano w niej nagrania z cymbałami, a także reklamowano lokalne zespoły, płyty i wydarzenia. Tom Chychul nagrywał z radia melodie, które mu się podobały, a następnie ćwiczył, grając razem z nagraniem. Radio stało się więc kolejnym sposobem przekazywania repertuaru.
Instrument również się zmieniał
Kanadyjskie cymbały nie były dokładną kopią instrumentów przywiezionych z Europy. Budowniczowie zmieniali rozmiary, materiały i konstrukcję. Pojawiły się nowe sposoby wykonywania pałeczek i specjalne stojaki. Z czasem instrumenty zaczęto również nagłaśniać.
Niektórzy budowniczowie montowali przetworniki bezpośrednio w pudle. Joe Tkachyk wraz z Michaelem Tkachykiem eksperymentowali nawet z elektrycznymi cymbałami, zbudowanymi z litego bloku drewna i wyposażonymi w osiem przetworników. Tradycja była więc żywa właśnie dlatego, że nie pozostawała niezmienna.
Cymbały jako znak pochodzenia
Interesujący jest również proces, w wyniku którego cymbały stały się szczególnym znakiem ukraińskiej tożsamości w zachodniej Kanadzie. Skrzypce były dawniej podstawowym instrumentem ukraińskich zespołów. W Kanadzie można było jednak łatwo je kupić i spotkać również poza środowiskiem ukraińskim. Przestały więc być czymś charakterystycznym wyłącznie dla tej społeczności.
Z cymbałami było inaczej. Nie można było ich po prostu kupić w każdym sklepie muzycznym. Trzeba było znać budowniczego, zamówić instrument albo samemu nauczyć się go wykonywać. Ich brzmienie pozostawało silnie związane z muzyką przywiezioną przez emigrantów. Dlatego z czasem cymbały zaczęły być postrzegane jako szczególnie wyrazisty znak ukraińskiej tradycji w zachodniej Kanadzie.
Dwa języki, jedna tradycja
Na dawnych nagraniach konkursowych uwagę zwraca również język. Zapowiedzi i rozmowy prowadzone są po angielsku i ukraińsku. Muzycy funkcjonowali jednocześnie w kanadyjskiej rzeczywistości oraz w świecie tradycji rodzinnej. Z biegiem pokoleń znajomość ukraińskiego mogła słabnąć. Muzyka nie wymagała jednak tłumaczenia. Cymbały stawały się więc sposobem przekazywania tradycji nawet wtedy, gdy kolejne pokolenie coraz słabiej znało język swoich przodków.
Nie tylko nagrania – dokument historii emigracji
Stare płyty konkursowe są dla mnie cenne nie tylko dlatego, że można na nich usłyszeć interesujących cymbalistów. Zachowały nazwiska wykonawców, głosy prowadzących, sposób zapowiadania muzyków, reakcje publiczności, język i fotografie. Monografia poświęcona tradycji Alberty dodaje do tego informacje o budowniczych, rodzinnych liniach przekazu, konstrukcji instrumentów, sposobach strojenia i całej społeczności, która wokół cymbałów powstała.
Dzięki temu pojedyncze nazwisko na okładce płyty może po latach otrzymać swoją historię. Wiemy już, że Bill Ropchan budował cymbały od 1917 roku. Wiemy, od kogo nauczył się Eric Brayer. Wiemy, kto uczył Paula Ewasiuka. Możemy również odtworzyć ogromny wpływ Johna Zelisko na rozwój budownictwa w Albercie.
W aneksie książki wymieniono ponad dwudziestu żyjących jeszcze w 1984 roku budowniczych cymbałów ze środkowo-wschodniej Alberty. Wśród nich byli ludzie, którzy wykonali po kilka instrumentów, ale również John Kinasewich, któremu przypisano ponad sto zbudowanych cymbałów. To nie jest już obraz kilku odosobnionych muzyków. To całe środowisko.
Winnipeg, Manitoba, Alberta – cymbały po drugiej stronie Atlantyku
Kiedy po raz pierwszy pisałem o tych nagraniach, najbardziej fascynowała mnie sama możliwość usłyszenia ukraińskich cymbalistów działających przed dziesięcioleciami w Kanadzie. Dziś widzę ten materiał znacznie szerzej. Płyty z Winnipeg i Alberty są fragmentem większej historii: przeniesienia europejskiej tradycji do Ameryki Północnej, jej przystosowania do nowych warunków i przekazania następnym pokoleniom. Cymbały przeszły drogę od wiejskiego wesela w Galicji czy Bukowinie do wesela na kanadyjskiej prerii, następnie na estradę festiwalu, konkurs, płytę winylową i antenę radiową.
Zmieniały się instrumenty, repertuar i sposób grania. Pozostało jednak charakterystyczne brzmienie. I właśnie stare nagrania pozwalają nam je dziś ponownie usłyszeć.
Posłuchajmy tych nagrań
Źródła i literatura
- Mark Jaroslav Bandera, The Tsymbaly Maker and His Craft: The Ukrainian Hammered Dulcimer in Alberta, Canadian Series in Ukrainian Ethnology, vol. 1, Huculak Chair of Ukrainian Culture and Ethnography / Canadian Institute of Ukrainian Studies Press, University of Alberta, Edmonton 1991.
- Stanisław Mierczyński, Muzyka Huculszczyzny, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1965.
- Materiały fonograficzne V-Records i Heritage Records wymienione w tekście.


