Od kilkunastu lat w Tokarni koło Kielc odbywa się festiwal „Jawor u źródeł kultury”. Wydarzenie to ma charakter konkursu i pierwotnie skierowane było do artystów oraz twórców ludowych z województwa świętokrzyskiego. Jednak w latach 2020–2023 do wzięcia w nim udziału zaproszeni zostali również wykonawcy z województwa warmińsko-mazurskiego. Laureaci z tego regionu wyłaniani byli na podstawie zgłoszeń nadesłanych do Rozgłośni Polskiego Radia w Olsztynie, głosów słuchaczy oraz obrad powołanego jury. Uroczysta gala połączona z rozdaniem nagród każdorazowo miała miejsce w Muzeum Wsi Kieleckiej – Parku Etnograficznym w Tokarni.
Geneza i kulturowa misja festiwalu
Inicjatywa organizowana jest przez Polskie Radio Kielce od 2010 roku, kiedy to pomysłodawca projektu, ówczesny prezes rozgłośni Janusz Knap, zapoczątkował tradycję tego radiowego wyróżnienia. Początkowo wydarzenie realizowane było w cyklu dwuletnim, by z czasem przekształcić się w spotkania coroczne.
Głównym założeniem festiwalu jest budowanie kulturowych pomostów łączących tradycyjne dziedzictwo, lokalną gwarę i autentyczną muzykę ze współczesnością, ze szczególnym uwzględnieniem roli medium radiowego w propagowaniu kultury tradycyjnej. Konkurs stawia sobie za cel szeroką promocję sztuki ludowej oraz uhonorowanie artystów i wykonawców, którzy bezpośrednio przyczyniają się do wzbogacania tożsamości regionalnej i pieczołowitego pielęgnowania tradycji przodków.
Symbolika jaworu w tradycji budowy instrumentów
Nazwa festiwalu odwołuje się do głębokiej symboliki zakorzenionej w organologii i tradycjach lutniczych. Jawor powszechnie uznawany jest w środowisku muzycznym za „drzewo śpiewające” ze względu na swoje unikalne właściwości akustyczne.
W XVIII wieku w kremońskim warsztacie słynnego Antonia Stradivariego z drewna tego budowano dolne płyty najdoskonalszych egzemplarzy skrzypiec. Współcześnie z tych samych unikalnych właściwości jaworu chętnie korzystają również wytwórcy instrumentów szarpanych, w tym konstruktorzy gitar, co podkreśla ponadczasową wartość tego surowca w tworzeniu instrumentarium muzycznego.
Dorobek fonograficzny i reprezentacja tradycji cymbałowych
Jedną z kluczowych nagród dla laureatów festiwalu z regionu warmińsko-mazurskiego była możliwość zrealizowania profesjonalnej sesji nagraniowej w studiu Polskiego Radia w Olsztynie. Efektem tej współpracy w latach 2020–2023 stały się cztery płyty dokumentujące współczesne wykonawstwo ludowe, na których istotne miejsce zajęła tradycja gry na cymbałach. Na krążkach tych utrwalono prezentacje solowe uznanych cymbalistów: Piotra Krupskiego, Jakuba Karpuka i Jakuba Bukowskiego, a także nagrania zespołowe kapel, w których składzie znajdują się cymbały – formacji „Trzy Czwarte” oraz „Lilia”.
Forma wydawnicza tych materiałów ewoluowała na przestrzeni lat. W okresie 2020–2022 płyty CD stanowiły integralną część publikacji książkowych, w których szczegółowo przedstawiono biografie oraz dokumentację fotograficzną poszczególnych wykonawców, stanowiąc cenne źródło biograficzne. Z kolei w 2023 roku materiał fonograficzny ukazał się jako w pełni samodzielne wydawnictwo płytowe.
Rozwój projektu do formatu ogólnopolskiego
W toku swojego rozwoju festiwal „Jawor u źródeł kultury” przeszedł znaczącą ewolucję organizacyjną, przekształcając się z przeglądu regionalnego w wydarzenie o randze ogólnopolskiej. W strukturę projektu zaangażowała się większość rozgłośni regionalnych Polskiego Radia na terenie całego kraju, przeprowadzając lokalne eliminacje na swoim obszarze antenowym.
Finałowe przesłuchania oraz uroczysty koncert laureatów skupiają reprezentantów ze wszystkich zakątków Polski w skansenie w Tokarni. Prestiż wydarzenia podkreśla również tradycja osobistego wręczania nagród głównych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, co sankcjonuje rangę konkursu jako jednego z kluczowych punktów na mapie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
 |
| Okładki płyt „Jawor u źródeł kultury” z lat 2020-2023 |
Nagrań z pierwszej płyty, wydanej w 2020 r. możemy posłuchać tutaj: