Do zgłębienia tego tematu skłoniło mnie niezwykle ciekawe wydarzenie – zakup cymbałów węgierskich przez Natalię, wnuczkę legendarnego cymbalisty wileńskiego, Antoniego Ciukszo. Choć na co dzień moje serce i uwaga krążą raczej wokół tradycyjnych instrumentów, to niespodziewane wydarzenie zmotywowało mnie do dokładniejszego przeanalizowania konstrukcji, historii oraz stroju tego węgierskiego giganta.
 |
| Cymbały węgierskie Natalii Ciukszo-Wodzickiej |
Rys historyczny: Od muzyki ludowej do sal koncertowych
Pierwsze wzmianki o obecności cymbałów na Węgrzech sięgają XVI wieku. Przez stulecia był to instrument typowo ludowy. Prawdziwa rewolucja dokonała się jednak w XIX wieku w Budapeszcie za sprawą genialnego budowniczego instrumentów. Vencel József Schunda opracował wówczas wielką, stacjonarną wersję koncertową. Instrument zyskał potężną wagę, stabilne, około 70-centymetrowe nogi oraz zaawansowany mechanizm tłumiący.
Współczesny cimbalom szybko trafił z wiejskich karczm prosto na wielkie estrady, przyciągając uwagę wybitnych kompozytorów:
-
Ferenc Erkel jako pierwszy wprowadził cymbały do muzyki operowej w dziełach Bánk bán (1861) oraz Dózsa György (1867).
-
Franz Liszt włączył je do swoich słynnych, orkiestrowych aranżacji rapsodii fortepianowych.
-
Béla Bartók (I Rapsodia na skrzypce i orkiestrę, 1928) oraz Zoltán Kodály (Háry János, 1926) użyli ich jako fundamentu, łącząc kompozycję akademicką z autentycznymi badaniami nad węgierską muzyką ludową.
Specyfika techniczna: Skala, budowa i strój instrumentu
Węgierski cimbalom to instrument o ogromnych możliwościach wyrazowych. Charakteryzuje się bardzo szeroką skalą chromatyczną – od C2 do A6. Co ważne dla muzyków, wszystkie profesjonalne cymbały węgierskie mają ujednolicony, identyczny układ dźwięków.
Wskazówka: Poniższy diagram przedstawia szczegółowy sposób strojenia cymbałów węgierskich. Kliknij w obrazek, aby go powiększyć i dokładnie przeanalizować układ poszczególnych pasm strun.
 |
| Zdjęcie z „Cimbalom Tutor” autorstwa Ferenca Gerencséra i Ilony Szeverényi |
Różnice konstrukcyjne: System tłumienia strun
Najważniejszą cechą odróżniającą cymbały węgierskie od naszych tradycyjnych instrumentów (takich jak cymbały wileńskie, czy rzeszowskie) jest obecność pedału służącego do tłumienia strun.
Działa on na bardzo podobnej zasadzie jak prawy pedał w fortepianie. Ze względu na fizykę dźwięku i akustykę instrumentu, mechanizm tłumiący nie obejmuje najwyższych rejestrów. Wszystkie dźwięki w przedziale od G5 do A6 są nietłumione (wyjątek stanowi tutaj dźwięk G#5, który systemowi tłumienia nadal podlega).
Współczesne zastosowanie i odmiany instrumentu
Współcześnie na Węgrzech cimbalom stanowi absolutne serce i motor napędowy większości kapel ludowych oraz tradycyjnych zespołów wykonujących muzykę romską. Obok wielkich, koncertowych modeli Schundy, w powszechnym użyciu była niegdyś także jego mniejsza, lżejsza i w pełni mobilna odmiana – tzw. kiscimbalom (małe cymbały), którą muzykanci mogli bez trudu transportować na lokalne zabawy i występy. Ta odmiana jednak już zanikła.
Przed Natalią niesamowite wyzwanie rzucone tej wielkiej, węgierskiej tradycji – trzymam mocno kciuki za opanowanie tego fascynującego instrumentu!