Zapraszam do obejrzenia programu „Dźwięk przeszłości w nowym brzmieniu – cymbały”, którego emisja na żywo odbyła się 2.11.2025 w TVP Wilno. O cymbałach opowiada Gustaw Juzala-Deprati, a Katarzyna Cibulskė nie tylko mówi o cymbałach, ale także na nich gra:
 |
| Fot. TVP Wilno / Karina Mečkovska |
Historyczne znaczenie instrumentu na Wileńszczyźnie
W programie przypomniano tradycje związane z cymbałami, przywołując m.in. słynne literackie nawiązania do gry na tym instrumencie. Zauważono, że choć współcześnie bywa on nieco zapomniany, to od XVI wieku przeszedł długą drogę z wielkoksiążęcych dworów na wieś, stając się niezwykle popularnym elementem kultury muzycznej nie tylko na Wileńszczyźnie, ale na całej Litwie i Białorusi. Instrument ten, ze względu na swoje unikalne brzmienie, służył dawniej zarówno do tańca, jak i do śpiewu, a także towarzyszył lokalnym obrzędom, takim jak wielkanocne kolędowanie z łałymką. Wyrażono również nadzieję, że tak bogata tradycja ma pełne podstawy, by stać się elementem niematerialnego dziedzictwa kulturowego Litwy.
Specyfika i unikalność odmiany wileńskiej
Podczas rozmowy szczegółowo omówiono cechy wyróżniające wileńską odmianę cymbałów na tle innych instrumentów tradycyjnych. Wskazano, że odróżnia się ona konstrukcją oraz unikalną funkcją w kapeli – na Wileńszczyźnie cymbały były zawsze instrumentem wiodącym, prowadzącym linię melodyczną, w przeciwieństwie do innych regionów, gdzie pełniły głównie rolę akompaniamentu. Zdecydowanie odgraniczono je także od litewskich kankles, wyjaśniając, że należą one do zupełnie innej rodziny instrumentów (cytry), na których struny szarpie się palcami, podczas gdy na cymbałach, będących konstrukcyjnym przodkiem fortepianu, dźwięk wydobywa się za pomocą uderzeń specjalnych pałeczek.
Wyzwania techniczne i nauka gry
W audycji przybliżono realia samodzielnej nauki oraz techniczne wyzwania, z jakimi wiąże się gra na tym instrumencie. Zwrócono uwagę na skomplikowaną budowę, dużą wagę oraz konieczność permanentnego strojenia – instrument ten posiada aż 21 pasm po 4 struny (łącznie 84 struny), przez co niezwykle silnie reaguje na zmiany temperatur oraz transport. Przedstawiono tradycyjny proces edukacji muzycznej, który współcześnie opiera się na słuchowej rekonstrukcji archiwalnych nagrań oraz materiałów zachowanych i publikowanych m.in. w Internecie. Podkreślono, że choć znajomość zapisu nutowego pomaga, to podstawą nauki pozostaje powtarzanie zasłyszanych melodii ze słuchu. Zapewniono także, iż naukę od zera może rozpocząć każdy chętny, a osobom z przygotowaniem muzycznym (np. po klasie fortepianu) zrozumienie zasad wydobycia dźwięku może przyjść ze szczególną łatwością.
Szansa na renesans i powrót wileńskich kapel
W dyskusji podjęto temat migracji tradycji i jej szans na odrodzenie. Zauważono, że po II wojnie światowej wielu muzyków wyjechało do Polski, gdzie tradycja wileńska jest do dziś pieczołowicie kontynuowana przez kolejne pokolenia, podczas gdy na samej Wileńszczyźnie uległa ona osłabieniu. Przedstawiono jednak realizowaną obecnie misję popularyzatorską, polegającą na prezentacji instrumentu w szkołach oraz uruchamianiu lekcji gry w lokalnych ośrodkach kultury. Wyrażono głęboką nadzieję, że działania te zapoczątkują prawdziwy renesans cymbałów na Litwie, a zainteresowanie nowym brzmieniem pozwoli w przyszłości na odtworzenie tradycyjnych kapel wileńskich, składających się z cymbałów, skrzypiec, bębenka i basów.
 |
| Umów się na lekcję gry na cymbałach |