Poszukując archiwalnych nagrań cymbalistów, trafiłem na bardzo interesujący materiał związany z ukraińską społecznością w Kanadzie. W Winnipeg, w prowincji Manitoba, w latach 70. XX wieku organizowano konkursy cymbalistów, których fragmenty zostały zarejestrowane i wydane na płytach winylowych.
Dla mnie takie odkrycia są szczególnie cenne. Cymbały kojarzymy przede wszystkim z Europą Środkową i Wschodnią, ale instrument ten wraz z emigrantami trafił również do Ameryki Północnej. Nagrania z Winnipeg pokazują, że ukraińska tradycja gry na cymbałach była tam żywa, a instrument pojawiał się nie tylko podczas rodzinnego muzykowania, lecz także na konkursach i wydarzeniach organizowanych dla szerszej publiczności.
Z zachowanych materiałów wynika, że konkursy były rejestrowane, a część nagrań trafiła później na płyty. Dzięki temu możemy dziś usłyszeć muzyków, którzy działali w ukraińskim środowisku muzycznym w Kanadzie ponad pół wieku temu.
Ukraińska muzyka w Winnipeg
Winnipeg od dawna było ważnym ośrodkiem życia ukraińskiej społeczności w Kanadzie. W mieście i jego okolicach działało wielu muzyków wykonujących ukraińską muzykę podczas wesel, zabaw i innych spotkań społecznych.
Jednym z ważnych dokumentów tego środowiska są nagrania wydawane przez V-Records. Wytwórnię założył w 1962 roku Alex Groshak, który dostrzegł zapotrzebowanie na nagrania muzyki wykonywanej przez ukraińskich Kanadyjczyków. W katalogu V-Records znalazło się wielu lokalnych wykonawców, między innymi Tommy Buick, Jim Gregrash, Mickey & Bunny, Peter Hnatiuk i inni muzycy związani z ukraińską sceną Winnipeg.
Była to muzyka bardzo mocno związana z życiem codziennym społeczności. Nagrania pozwalały przenieść do domu atmosferę muzyki znanej wcześniej przede wszystkim z wesel, zabaw i spotkań towarzyskich.
W tym środowisku ważne miejsce zajmowały również cymbały.
Konkurs cymbalistów
Jednym z ciekawszych przedsięwzięć były organizowane w Winnipeg konkursy cymbalistów. Zachowały się płyty dokumentujące ich przebieg.
Jedna z nich nosi tytuł „V-Records Ltd. Annual Cymbaly Highlights Contest 1973” i została wydana przez V Records jako album SVL-3107. Jest to płyta zawierająca fragmenty konkursu z 1973 roku. Na okładce nie podano szczegółowej listy utworów, ale wymieniono uczestników konkursu.
Jeszcze ciekawszym wydawnictwem jest album „Award Winning Dulcimer Sounds”, wydany w 1974 roku przez Heritage Records. Na płycie znalazły się nagrania uczestników konkursu cymbalistów z 1974 roku w Edmonton w prowincji Alberta.
Wśród wymienionych wykonawców znajdują się Eric Brayer, Metro Semeniuk, Nick Letwin, Mike Swereda, Bill Ropchan, Ann Paterson, Marshall Palichuk, Bill Iskiw i Paul Ewasiuk.
Pokazuje to, że konkursy cymbalistów nie były jednorazowym wydarzeniem. Gra na tym instrumencie miała w ukraińsko-kanadyjskim środowisku swoją własną przestrzeń, w której mogli spotykać się wykonawcy w różnym wieku i o różnym doświadczeniu.
Peter Hnatiuk – jeden z najbardziej interesujących wykonawców
Wśród muzyków związanych z tym środowiskiem szczególnie interesującą postacią był Peter Hnatiuk. Urodził się w 1934 roku w Gilbert Plains w Manitobie, a później przeniósł się do Winnipeg. Jego kontakt z cymbałami rozpoczął się bardzo wcześnie. Pierwszy instrument otrzymał od ojca, a następnie uczył się od miejscowego starszego cymbalisty. Z czasem zaczął występować na zabawach i weselach. W Winnipeg rozwijał działalność muzyczną, współpracując między innymi z Jimem Gregorashiem, a później z zespołem Tommy’ego Buicka. To właśnie współpraca z tym zespołem otworzyła mu drogę do szerszej działalności nagraniowej.
Hnatiuk był muzykiem wszechstronnym. Grał na cymbałach i gitarze, śpiewał, a także wykonywał własne piosenki. Jego działalność nie ograniczała się przy tym do jednego rodzaju muzyki. W jego repertuarze znajdowały się zarówno utwory ukraińskie, jak i piosenki wykonywane po angielsku. Właśnie ta dwujęzyczność jest bardzo charakterystyczna dla części muzyki ukraińsko-kanadyjskiej tego okresu.
Cymbalista, który grał z zawiązanymi oczami
Peter Hnatiuk jest szczególnie interesujący z jeszcze jednego powodu. W 1972 roku wygrał doroczny konkurs cymbalistów w Winnipeg. Podczas występu grał i śpiewał z zawiązanymi oczami. Informację tę podaje również biograficzny materiał przygotowany przez Ukrainian Musicians Association. Nie jest więc przypadkiem, że właśnie jego postać pojawia się na jednej z okładek płyt związanych z konkursem. Gra z zasłoniętymi oczami była oczywiście efektownym pokazem umiejętności. Jednocześnie pokazuje, jak wysoki poziom techniczny mógł osiągnąć muzyk, który od wielu lat miał kontakt z instrumentem.
Dla osoby zainteresowanej historią cymbałów jest to również interesujący szczegół dotyczący sposobu postrzegania tego instrumentu. Konkurs nie polegał wyłącznie na przedstawieniu melodii. Umiejętności wykonawcy mogły być również prezentowane w formie widowiskowego pokazu.
Peter Hnatiuk i nagrania V-Records
Peter Hnatiuk pozostawił po sobie stosunkowo bogaty dorobek fonograficzny. W katalogach zachowało się wiele jego albumów, między innymi „Sings Ukrainian Folk & Love Songs”, „Sings Light-Hearted Ukrainian Favourites”, „10 Little Bottles”, „You Gotta Be Kidding”, „Don’t Get Married Son”, „If I Was Prime Minister” czy „Hell’s A Poppin’”. Jego nagrania są dziś również dokumentem muzyki ukraińsko-kanadyjskiej rozwijającej się w Winnipeg w drugiej połowie XX wieku.
Szczególnie interesujący jest fakt, że cymbały nie były w jego twórczości tylko dodatkiem do śpiewu. Instrument pojawiał się w jego repertuarze jako ważny element muzyki. W jednym z albumów znajdują się nawet utwory określane jako „Cymbaly Polka” i „Cymbaly Kolomayka”.
Cymbały jako część ukraińskiej tożsamości
Na jednej z płyt poświęconych konkursowi zamieszczono interesujący tekst opisujący sam instrument. Autorzy wydawnictwa przedstawiają cymbały jako ukraiński instrument ludowy o trapezoidalnym kształcie, którego struny są uderzane lekkimi pałeczkami trzymanymi w dłoniach. Zwracają uwagę zarówno na sposób wydobywania dźwięku, jak i na rolę pudła rezonansowego.
Najważniejsze jest jednak ostatnie przesłanie tego tekstu. Autorzy piszą o cymbałach jako o instrumencie cenionym przez Ukraińców na całym świecie i podkreślają, że wydanie płyty ma umożliwić słuchaczom ponowne spotkanie z charakterystycznym brzmieniem tego instrumentu.
To bardzo ciekawy fragment, ponieważ pokazuje sposób, w jaki sami organizatorzy i wydawcy postrzegali cymbały. Nie były one tylko jednym z wielu instrumentów używanych przez muzyków. Łączono je bezpośrednio z ukraińskim dziedzictwem kulturowym.
Dziecko i doświadczeni muzycy
Nagrania konkursowe zwracają uwagę również różnorodnością wykonawców. Wśród uczestników pojawiali się zarówno doświadczeni muzycy, jak i bardzo młodzi cymbaliści. Na jednej z płyt można usłyszeć nawet siedmioletniego wykonawcę. To szczegół, który wydaje się szczególnie ważny z punktu widzenia przekazywania tradycji. Jeżeli dzieci występowały na konkursach cymbalistów, oznacza to, że nauka gry na instrumencie była częścią procesu wychowania muzycznego w części ukraińskich rodzin i środowisk lokalnych. Tradycja nie ograniczała się więc do pokolenia emigrantów, którzy przybyli do Kanady. Mogła być przekazywana dalej – dzieciom urodzonym już w Kanadzie. Właśnie w tym miejscu nagrania stają się szczególnie interesujące z punktu widzenia etnomuzykologii.
Dwa języki, jedna tradycja
Słuchając tych płyt, zwraca uwagę jeszcze jeden szczegół. Zapowiedzi i rozmowy pomiędzy występami prowadzone są po angielsku i ukraińsku. Jest to naturalny obraz społeczności żyjącej w Kanadzie, ale zachowującej własne dziedzictwo kulturowe. Muzycy funkcjonowali jednocześnie w dwóch światach. Angielski był językiem kraju, w którym żyli, natomiast ukraiński pozostawał ważnym językiem społeczności i tradycji rodzinnej. Na nagraniach spotykają się więc trzy elementy: kanadyjskie miejsce, ukraińska tradycja i muzyka wykonywana na cymbałach.
Nie tylko muzyka, ale dokument emigracyjnej historii
Stare płyty konkursowe mają dla mnie wartość nie tylko dlatego, że można na nich usłyszeć ciekawych cymbalistów. Są również dokumentem historii ukraińskiej emigracji w Kanadzie. Na jednym wydawnictwie zachowały się nazwiska wykonawców, na innym informacje dotyczące konkursu. Słychać głosy prowadzących, rozmowy i zapowiedzi. Na okładkach znajdują się fotografie muzyków. Każdy z tych elementów może być dziś źródłem informacji.
Z punktu widzenia osoby badającej historię cymbałów jest to szczególnie interesujące. Zamiast samego opisu instrumentu otrzymujemy możliwość usłyszenia jego brzmienia i obserwowania, w jaki sposób był wykorzystywany w konkretnym środowisku społecznym. Możemy również zobaczyć, że tradycja gry na cymbałach nie musiała zanikać po opuszczeniu Europy. Mogła zostać przeniesiona do nowego kraju i tam funkcjonować w nowych warunkach.
Winnipeg – ważny punkt na mapie historii cymbałów
Historia cymbałów ukraińskich w Kanadzie jest tematem, który wciąż kryje wiele niewyjaśnionych historii. Winnipeg wydaje się jednym z ważniejszych miejsc, które warto pod tym względem dokładniej poznać. Działała tam wytwórnia V-Records, nagrywano lokalnych muzyków, organizowano konkursy cymbalistów, a część występów została zachowana na płytach. Jedną z najciekawszych postaci tego środowiska był Peter Hnatiuk – muzyk, który potrafił połączyć grę na cymbałach, śpiew i działalność estradową. Jego kariera pokazuje, że cymbały mogły być czymś więcej niż instrumentem wykorzystywanym podczas rodzinnych spotkań. Mogły stać się podstawą działalności profesjonalnego muzyka i elementem fonograficznego dorobku artysty.
Posłuchajmy tych nagrań
Dzisiaj te płyty nie są łatwe do zdobycia. Oba wydawnictwa związane z konkursami są jednak odnotowane w bazie Discogs, choć nie są tam obecnie oferowane do sprzedaży. Szczególnie cenne jest to, że zachowały się fizyczne egzemplarze tych nagrań. Dzięki nim możemy wrócić do muzyki ukraińskich cymbalistów z Kanady sprzed ponad pięćdziesięciu lat. Na nagraniach słychać nie tylko sam instrument. Słychać ludzi, ich głosy, sposób prowadzenia konkursu, języki, którymi się posługiwali, oraz muzykę, która była dla nich ważną częścią wspólnej kultury. To właśnie sprawia, że stare płyty z Winnipeg są dla mnie czymś więcej niż ciekawostką kolekcjonerską. Są małym, ale bardzo wartościowym fragmentem historii cymbałów poza Europą.
Zapraszam do posłuchania.
