Monografia „Cymbaliści w kulturze polskiej” prof. Piotra Dahliga

Nakładem Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego ukazała się 700-stronicowa monografia prof. Piotra Dahliga zatytułowana „Cymbaliści w kulturze polskiej”. Jest to przekrojowe i szczegółowe studium etnomuzykologiczne, które podsumowuje wieloletnie badania terenowe nad tradycją gry na tym instrumencie w Polsce. Książka ma dla mnie również charakter osobisty, ponieważ autor ujął w niej biografie mojego dziadka Józefa Krupskiego oraz moją.

Okładka książki „Cymbaliści w kulturze polskiej”

Poniżej przedstawiam strukturę tej publikacji, jej założenia metodologiczne oraz kluczowe wnioski płynące z analizy zebranego materiału źródłowego.

Pięć perspektyw „pograniczności” instrumentu

Prof. Piotr Dahlig we wstępie uzasadnia wybór cymbałów jako tematu monografii ich specyficznym usytuowaniem na pograniczu wielu obszarów kulturowych. Instrument ten został przeanalizowany w pięciu głównych perspektywach:

• Perspektywa międzykontynentalna: Cymbały łączą tradycje muzyczne Azji oraz Europy (Wschodu i Zachodu), wykazując jednocześnie silne zakorzenienie w polskiej kulturze ludowej.

• Perspektywa międzynarodowa i etniczna: Instrument stanowi wspólny element spajający różne środowiska narodowe Europy Środkowo-Wschodniej.

• Perspektywa społeczno-kulturowa: Praktyka wykonawcza obejmowała zróżnicowane warstwy społeczne – od obiegu wiejskiego i miejskiego, przez muzyków dworskich, aż po współczesną literaturę kompozytorską i wykonawstwo wirtuozowskie.

• Perspektywa przekazu muzycznego: Repertuar funkcjonuje na styku tradycji ustno-pamięciowej oraz muzyki komponowanej i zapisywanej nutowo. Instrument realizuje zarówno funkcje solowe, jak i zespołowe (melodyczne oraz rytmiczno-harmoniczne).

• Perspektywa kompetencji wykonawczych: Plejada tradycyjnych muzyków grających na cymbałach charakteryzuje się wyjątkowo dużą rozpiętością indywidualnych umiejętności i doświadczeń.

Zakres badań terenowych i metodologia

Podstawą źródłową monografii są badania terenowe prowadzone przez autora od 1975 roku. Główny trzon materiału stanowią szczegółowe wywiady oraz nagrania dźwiękowe i wideo (realizowane od 1990 roku) przeprowadzone w latach 1981–2006 z ponad pięćdziesięcioma cymbalistami seniorami. Byli to w większości wykonawcy przesiedleni po 1945 roku z Kresów Wschodnich (głównie z Wileńszczyzny i Nowogródczyzny), którzy osiedlili się na Warmii, Mazurach, Dolnym Śląsku, Pomorzu Zachodnim oraz w Lubelskiem.

Dla celów porównawczych prof. Dahlig zbadał również tradycję kilkudziesięciu cymbalistów z Podkarpacia, którzy nie doświadczyli przymusowych migracji, co pozwoliło zestawić ze sobą ciągłość tradycji lokalnej z kulturą funkcjonującą w warunkach rozproszenia.

Każdy wywiad kwestionariuszowy składał się z ponad 50 pytań dotyczących m.in. genealogii muzycznej rodziny, techniki gry, repertuaru oraz szczegółowych pomiarów technicznych instrumentu. Na tej podstawie autor zastosował schemat opisu biograficznego, obejmujący:

1. Personalia i losy życiowe.
2. Tradycje rodzinne i początki nauki.
3. Praktykę muzyczną przed 1939 rokiem.
4. Praktykę muzyczną po 1945 roku na nowych terenach.
5. Skład kapel w obu tych okresach.
6. Instrumenty wytworzone samodzielnie.
7. Strój, repertuar oraz technikę gry (w tym m.in. tłumienie strun ręką czy popisy z zasłanianiem strun płótnem).
8. Kwestię przekazu uczniom.

Autor książki podczas pracy terenowej

Socjoekonomia i ewolucja technologiczna instrumentu

Monografia wnosi istotne dane do socjologii i ekonomii dawnego muzykowania ludowego. Z wywiadów wyłania się obraz konkretnych realiów finansowych – zarobek muzykantów na weselach zależał bezpośrednio od weselników i liczby gości poprzez tzw. „sprzedaż bezpośrednią” (widoczne i komentowane płacenie za konkretne utwory), a nie od umowy z panem młodym. Muzyka stanowiła rzemiosło pozwalające na podreperowanie budżetu domowego, choć rzadko była jedynym źródłem utrzymania.

Książka dokumentuje także unikalne procesy modernizacji instrumentu dokonywane przez samych muzyków, którzy często byli z zawodu stolarzami. Aby dostosować cymbały do nowszego repertuaru i współpracy z głośniejszymi instrumentami, wykonawcy samodzielnie powiększali pudła rezonansowe, eksperymentowali z otworami i materiałami strun oraz przechodzili ze stroju diatonicznego na chromatyczny. Obok unikatowych konstrukcji (jak wykonane z jednego kawałka drewna cymbały dłubanki z Pomorza Zachodniego), autor odnotowuje też sporadyczne adaptacje instrumentów fabrycznych produkcji białoruskiej oraz manufakturowych cymbałów typu węgierskiego (systemu Schundy).

Zawartość i struktura publikacji

Monografia została podzielona na pięć głównych rozdziałów:

• Rozdział I: Zarysowuje tło historyczne instrumentu na ziemiach polskich w oparciu o dawną literaturę etnograficzną i ikonografię (m.in. ewolucję od średniowiecznych basów dwustrunowych do trapezowych cymbałów z podstawkami dzielącymi struny).

• Rozdział II: Najobszerniejsza część książki, zawierająca słownik biograficzny poszczególnych wykonawców. Wypowiedzi muzykantów są często przytaczane in extenso, co pozwala zachować autentyczny język mówiony i specyficzną leksykę środowiskową.

• Rozdział III: Stanowi syntezę danych biograficznych w celu sporządzenia ogólnej charakterystyki regionalnej badanych tradycji.

• Rozdział IV: Omawia powojenny ruch folklorystyczno-festiwalowy (od lat 70. XX wieku), który przyczynił się do „drugiego istnienia” i odrodzenia tradycji kresowych w nowym otoczeniu społeczno-politycznym przy stopniowo malejących ograniczeniach cenzuralnych.

• Rozdział V: Skupia się na analizie struktury repertuaru i zawiera wybór transkrypcji nutowych.

Do książki dołączono trzy płyty DVD zawierające unikalne materiały wideofoniczne z nagraniami dokumentalnymi cymbalistów, rejestrowanymi przez prof. Dahliga od 1990 roku. Publikacja ta stanowi obecnie najbardziej kompleksowe kompendium wiedzy o polskich tradycjach cymbałowych w XX wieku.