Cymbały Antoniego Bukieja

Spotkanie z Markiem Przewłockim przyniosło ciekawą okazję do bliskiego obcowania z pewnym instrumentem. Marek od kilku lat jest właścicielem cymbałów, które należały niegdyś do Antoniego Bukieja – cymbalisty wileńskiego. Możliwość dokładnego obejrzenia tego instrumentu oraz poznania jego budowy to dla mnie wartościowe doświadczenie.

Cymbały po Antonim Bukieju. Fot. Piotr Krupski

Poniżej znajduje się zapis biograficzny cymbalisty-budowniczego oraz szczegółowa specyfikacja techniczna instrumentu.

Antoni Bukiej – ułan i mistrz stolarski

Antoni Bukiej urodził się w 1918 roku we wsi Dziemiany w powiecie brasławskim (dawne województwo wileńskie). Wychował się w gospodarstwie rolnym, dorastając w otoczeniu tradycji rzemieślniczych i muzycznych. Gry na cymbałach uczył się przez kilka miesięcy od swoich starszych braci, szybko dołączając do rodzinnej kapeli. W latach 1935–1939 regularnie grywał na lokalnych weselach, zabawach i wieczorynkach.

Jego życiorys mocno naznaczyła wojna. W 1939 roku został wcielony do Armii Czerwonej, skąd zbiegł. W 1944 roku wstąpił do I Armii Wojska Polskiego, służąc w 3. pułku ułanów, z którym przeszedł szlak bojowy i walczył m.in. w ciężkich starciach o Wał Pomorski.

Po demobilizacji w 1946 roku osiedlił się na Pomorzu Zachodnim, we wsi Rymań, a pod koniec życia przeniósł się do Kołobrzegu. Przez cztery lata pracował jako listonosz, a następnie przez trzy dekady jako mistrz stolarski w przedsiębiorstwie budownictwa rolnego. Choć po wojnie na wiele lat odłożył cymbały na rzecz mandoliny, do tradycji powrócił w 1970 roku, budując nowy instrument. Od 1988 roku ponownie zaczął występować publicznie, prezentując kresowy repertuar na pomorskich przeglądach i dożynkach.

Antoni Bukiej podczas dożynek gminnych w Rymaniu w 1988 r. (zdjęcie ze strony www.rymandawniej.h2g.pl opublikowane za zgodą)

Konstrukcja i parametry techniczne cymbałów z 1970 roku

Egzemplarz, który obecnie znajduje się w kolekcji Marka Przewłockiego, Antoni Bukiej wykonał samodzielnie w 1970 roku. Wykorzystując swoje zawodowe doświadczenie stolarskie, odtworzył instrument w całości z pamięci, opierając się na przedwojennych wzorach wypracowanych na Wileńszczyźnie przez jego brata Józefa. Wewnątrz pudła rezonansowego autor umieścił pamiątkową metkę: „Antoni Bukiej 1970 I Dywizja Kościuszki WP”.

Materiały i budowa pudła rezonansowego

• Płyta wierzchnia: Powstała z jednej deski starego, dobrze wysuszonego świerku o gęstym usłojeniu, pozbawionego żywicy. Grubość deki wynosi 0,8 cm.

• Strojnice (głowice na kołki): Wykonane z suchego drewna brzozowego, a dokładnie z odzimka (dolnej części pnia) o kręconym włóknie, co gwarantowało odpowiednią twardość pod kołki stroikowe.

Rzut oka na sztyfty. Fot. Piotr Krupski

• Dół i boki: Spód instrumentu zbudowano z klonu lub jesionu, natomiast boki z drewna jesionowego.

• Wzmocnienia wewnętrzne: Wewnątrz konstrukcji umieszczono dwie podpórki (deseczki o wysokości 6–7 cm i długości odpowiadającej wysokości trapezu, czyli 38 cm) łączące blat ze spodem. Wywiercono w nich otwory (kółka), aby zapewnić swobodny przepływ powietrza i rozchodzenie się dźwięku.

• Elementy wykończenia: Otwory rezonansowe mają średnicę 8 cm. Od spodu podklejono je rzadkim płótnem (obecnie brak), co zabezpieczało wnętrze przed zanieczyszczeniami. Elementy klejono tradycyjnym klejem na gorąco, choć w tym egzemplarzu twórca dodał również kilka gwoździ.

Kolorowa rozeta w cymbałach Antoniego Bukieja. Fot. Piotr Krupski

Wymiary instrumentu (w centymetrach):

• Długość dolnego (dłuższego) boku trapezu: 118 cm
• Długość górnego (krótszego) boku trapezu: 103,5 cm
• Wysokość trapezu (szerokość pudła): 38 cm
• Grubość pudła rezonansowego: 7 cm
• Szerokość boczków (części z kołkami i gwoździami): po 12 cm z każdej strony
• Wysokość podstawków: 3,6 cm

Struny, pałeczki i strój

Charakterystyka instrumentu:

• Układ strun: Instrument posiada układ 15-pasmowy (7 pasm basowych oraz 8 pasm dzielonych). Na każde pasmo przypadają 4 struny. Zastosowano struny z linki, dobierając grubość odpowiednio do rejestru (grubsze na basy, cieńsze na głosy). Podczas prac warsztatowych twórca musiał nieznacznie skrócić konstrukcję pudła, ponieważ nie mógł dociągnąć kilku strun. Marek Przewłocki wymienił struny na brązowe lub mosiężne.

• Strój: Instrument był strojony w taki sposób, aby współbrzmiał z harmonią dwurzędową.

• Pałeczki: Wykonane z jesionu, o długości 17,5 cm i zmiennej grubości od 0,5 do 2 cm, z profilowanymi zwężeniami na palce z obu stron. Tradycyjnie nie posiadały one kółka na palec ani nie były owijane materiałem. Bukiej cenił lekkość pałeczek.

Pałeczki Antoniego Bukieja. Fot. Piotr Krupski

Cieszę się, że pamiątka po Antonim Bukieju znajduje się w dobrych, muzycznych rękach.