Każdy archiwista i badacz muzyki tradycyjnej wie, że oficjalne archiwa państwowe – choć niezwykle cenne – pokazują często tylko wyselekcjonowany wycinek prawdy o artyście. Prawdziwe, nieprzefiltrowane przez oczekiwania etnomuzykologów życie muzyczne tętniło w domach i na zabawach. Odkrywanie takich prywatnych zasobów przynosi czasami najbardziej fascynujące odkrycia, które całkowicie zmieniają spojrzenie na twórczość dawnych mistrzów.
Moja babcia, Janina Krupska, przez dziesięciolecia z pieczołowitością przechowywała pamiątki po swoim mężu, a moim dziadku – Józefie Krupskim. W tym domowym archiwum znajdowały się fotografie, oficjalne dyplomy, pamiątkowe puchary z festiwali oraz… dwie niepozorne kasety magnetofonowe. Jak się okazało, kryły one w sobie absolutny skarb, który rzuca zupełnie nowe światło na jego artystyczną osobowość.
Świadek epoki: Grundig MK 232
Te wyjątkowe domowe nagrania powstały w swobodnej, rodzinnej atmosferze. Zarejestrował je syn mojego dziadka, Krzysztof, posługując się często wówczas spotykanym, monofonicznym magnetofonem kasetowym Grundig MK 232 (w tamtych latach był w Polsce produkowany na licencji przez Zakłady Radiowe im. Marcina Kasprzaka).
Dla wielu osób ten model to absolutna ikona polskich domów lat 70. i 80. Choć z dzisiejszej perspektywy miłośników sprzętu hi-fi jego parametry techniczne są bardzo skromne, to właśnie ten prosty, domowy sprzęt pozwolił ocalić od zapomnienia dźwięki, które nigdy nie miały trafić na oficjalne taśmy profesjonalnych studiów nagraniowych.
Oficjalny kanon kontra domowa swoboda
Większość znanego dotychczas dorobku wykonawczego mojego dziadka spoczywa dziś w bezpiecznych, w niektórych przypadkach profesjonalnie zdigitalizowanych, zbiorach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk (IS PAN) oraz Polskiego Radia. Te archiwalne rejestracje charakteryzują się znakomitą jakością techniczną i stanowią fundament naszej wiedzy o wileńskiej tradycji gry na cymbałach. Mają jednak pewną cechę wspólną: zostały nagrane pod dyktando ówczesnej „czystości gatunkowej”.
Etnomuzykolodzy, zbieracze folkloru i jurorzy festiwalowi (m.in. na Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym) poszukiwali wyłącznie archaicznego dziedzictwa. Interesowały ich dawne pieśni obrzędowe, polki, tradycyjne kadryle i typowe melodie wileńskie. Wszystko, co nosiło jakiekolwiek znamiona wpływów miejskich czy nowocześniejszej muzyki rozrywkowej, było podczas oficjalnych sesji bezwzględnie pomijane.
A przecież muzycy tradycyjni nigdy nie żyli w kulturowej próżni.
Zapomniany świat tang i fokstrotów
Młodość Józefa Krupskiego przypadała na lata 30. ubiegłego wieku. Był to czas rewolucji radiowej i rozwoju kina dźwiękowego. Obok tradycyjnej muzyki wyniesionej z domu rodzinnego, młody Józef Krupski chłonął z eteru to, co było wówczas najmodniejsze: tanga i fokstroty.
Jako muzyk o fenomenalnym słuchu, który wszystkie melodie bez trudu „chwytał”, potrafił przenieść je na swój tradycyjny instrument. Dwie domowe kasety nagrane przez Krzysztofa ujawniają właśnie to drugie, nieoficjalne i niezwykle swobodne oblicze artysty:
-
Obok tradycyjnych wileńskich melodii weselnych, dziadek z niesamowitą lekkością wykonuje na nich przedwojenne szlagiery.
-
Słychać w tych nagraniach zupełnie inną harmonię, nowoczesne jak na tamte lata podziały rytmiczne i nutę elegancji okresu międzywojennego.
Dla folklorystów te utwory były bezwartościowym „importem z miasta”, który należało odsiać od czystej ludowości. Dla nas – jego rodziny oraz współczesnych badaczy – są bezcennym świadectwem pełnej tożsamości kulturowej i artystycznej Józefa Krupskiego. Pokazują, że cymbały wileńskie były w rękach mistrza instrumentem o nieograniczonych możliwościach wyrazowych, zdolnym udźwignąć nie tylko tradycję, ale i wymagający repertuar przedwojennych kawiarni i salonów.
Dzięki trosce babci Janiny i zapobiegliwości wujka Krzysztofa, ten niezwykły i intymny portret muzyczny przetrwał, by cieszyć kolejne pokolenia.
Fot. Anna Minkiewicz-Zaremba
Taśma 1: Wykonanie przeważnie ze śpiewaniem
00:00:00 Polka szabasówka
00:01:23 Polka furmańska
00:03:27 Maruszka (tango z repertuaru Stefana Witasa, 1935 r.) – artysta śpiewa
00:06:48 Me fiołki (oryginalnie „La Violetera” muz. José Padilla, fokstrot z repertuaru Karola Hanusza, 1925 r.) – artysta śpiewa
00:10:04 A u mnie siup, a u mnie cyk (fox-polka z repertuaru Adolfa Dymszy, 1936 r.) – artysta śpiewa
00:12:22 A mnie w to graj (fokstrot z repertuaru Adolfa Dymszy, 1935 r.) – artysta śpiewa
00:13:52 Krakowiaczek jeden (krakowiak, urwany) – artysta pogwizduje i śpiewa
00:15:02 Walczyk
00:16:28 Odpukaj pan (fokstrot z repertuaru Mieczysława Fogga, 1938 r.) – artysta śpiewa
00:18:02 Walczyk niebieski – artysta pogwizduje
00:19:25 Tango milonga (tango z repertuaru Mieczysława Fogga) – artysta śpiewa i pogwizduje
00:20:50 Cicho grajcie mi znów (z repertuaru Stefana Witasa, 1934 r.) – artysta śpiewa
00:21:59 Polka
00:22:37 Oberek
00:25:16 Polka – pogwizduje
00:29:30 Słoneczko zaszło (W zielonym gaju) – walczyk (urwany)
00:30:24 Walc – artysta podśpiewuje, pogwizduje
00:33:21 Walczyk niebieski – artysta pogwizduje
00:36:52 Wot eta ulica, wot etot dom (walc z repertuaru Borisa Czirkowa, 1934 r.) – artysta podśpiewuje po rosyjsku
00:39:49 Panna Aniela (tango „Serenada pod śmietnikiem”) – artysta śpiewa
00:44:09 Walc – artysta pogwizduje, podśpiewuje po rosyjsku
00:48:18 Pij bracie, pij (walc z repertuaru Tadeusza Faliszewskiego, 1929 r.) – artysta śpiewa
00:52:44 Poleczka na rozgrzewkę – artysta pokrzykuje, pogwizduje, podśpiewuje
00:54:14 I ty taki i ja taki (polka) – artysta podśpiewuje, śpiewa
00:57:20 Tangolita (tango z repertuaru Stefana Witasa, 1933 r.) – artysta śpiewa
00:58:20 Andriusza (fokstrot rosyjski z repertuaru Tadeusza Faliszewskiego, 1934 r.) – artysta śpiewa
00:59:40 Polka (urwana)
01:01:14 Koniec taśmy
Taśma 2: Wykonanie instrumentalne
00:00:00 Polka od podłogi
00:02:45 Walczyk niebieski
00:06:22 Marsz weselny
00:08:23 Polka
00:09:24 I ty taki i ja taki (polka)
00:10:27 Polka furmańska
00:12:12 Polka
00:13:54 Nad Wilią (walczyk)
00:15:38 Walczyk
00:16:36 Walczyk
00:17:34 Tango milonga
00:18:47 Andriusza (fokstrot)
00:20:01 Walc
00:22:09 Obereczek
00:23:50 A u mnie siup, a u mnie cyk (fox-polka)
00:25:50 Polka szabasówka
00:28:09 Polka od podłogi
00:31:16 Walczyk niebieski – tupanie
00:34:12 Walczyk
00:36:53 Walczyk
00:38:06 Walczyk – tupanie
00:39:23 Nad Wilią (walczyk)
00:40:51 Lawonicha
00:42:29 Marsz weselny
00:43:31 Polka
00:45:31 Tango milonga
00:46:29 Polka
00:48:26 Polka furmańska
00:49:59 Wot eta ulica, wot etot dom (walc)
00:51:39 Obereczek
00:53:05 Polka szabasówka
00:54:37 Polka
00:56:10 Kozak
00:57:33 Panna Aniela (tango)
00:58:16 Koniec taśmy
Poniżej można posłuchać kilkunastu nagrań, pochodzących ze wspomnianych kaset.
Zapraszam do odwiedzenia strony internetowej poświęconej mojemu dziadkowi:
🌐 https://muzykatradycyjna.pl/ludzie/jozef-krupski/