Samodzielne wykonywanie instrumentu przez muzykantów lub przy pomocy lokalnych stolarzy było stałą praktyką w polskiej tradycji ludowej. Praktyka ta jest kontynuowana również współcześnie, czego przykładem są warsztaty zrealizowane w 2018 roku w ramach VII edycji programu „Szkoła mistrzów budowy instrumentów ludowych”, prowadzonego przez Instytut Muzyki i Tańca (obecnie Narodowy Instytut Muzyki i Tańca).
W ramach tego projektu Adam Mart zbudował cymbały krośnieńskie pod kierunkiem mistrza Stanisława Szajny. Warsztaty odbywały się w Miejscu Piastowym w czerwcu, lipcu i sierpniu 2018 roku.
 |
| Cymbały jeszcze w częściach w trakcie budowy |
Biogramy twórców
Mistrz: Stanisław Szajna
Mieszkaniec Miejsca Piastowego, laureat wielu przeglądów i konkursów muzycznych, odznaczony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odznaką honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej”. Na cymbałach gra od 12. roku życia, a niedługo potem zaczął zajmować się ich budową, początkowo współpracując ze swoim ojcem. Koncertował w kraju i za granicą (Niemcy, Czechosłowacja, Bułgaria) z Kapelą Stachy, dokumentując swój repertuar w nagraniach dla Polskiego Radia oraz Telewizji Rzeszów. Obecnie jest członkiem Kapeli „Pogórzanie”.
Uczeń: Adam Mart
Reżyser i operator dźwięku na planach filmowych, kompozytor muzyki filmowej oraz dyplomowany organista. Instrumentarium cymbałowe zgłębiał m.in. podczas wyjazdu badawczego na Białoruś. Jako cymbalista współpracuje z Orkiestrą Jarmarku Jagiellońskiego.
 |
| Stanisław Szajna i Adam Mart |
Charakterystyka organologiczna instrumentu
Zbudowane podczas warsztatów cymbały zostały wzorowane na instrumencie Jana Szajny (ojca Stanisława). Konstrukcja wykazuje cechy typowe dla podkarpackiej tradycji budownictwa muzycznego:
-
Materiał ramy i płyt: Płyta dolna została wykonana z selekcjonowanego, gęsto usłojonego drewna jodłowego. Do budowy boków oraz ramy, przenoszących duże obciążenia naciągu, użyto twardego drewna bukowego. Płytę wierzchnią (rezonansową) wykonano ze świerku.
-
Struktura pudła rezonansowego: Płyta górna nie jest wklejona na stałe, a jedynie wsunięta w ramę i dociśnięta siłą naciągu strun, co umożliwia bezinwazyjne otwieranie pudła w celach konserwacyjnych. Wewnątrz zastosowano podstawki dolne (pełniące funkcję zbliżoną do duszy w instrumentach smyczkowych), które chronią płytę przed załamaniem i przenoszą drgania na płytę dolną.
-
Otwory rezonansowe (rozety): Ażurowe motywy florystyczne stanowią kopię wzoru z instrumentu dziadka Stanisława Szajny, który oryginalną rozetę wyciął w drewnie śliwkowym. Rozety wyposażone są w tradycyjne szczeliny do wrzucania pieniędzy podczas wesel oraz drzwiczki w boku instrumentu do ich wyjmowania.
-
Struny i ich strój: Instrument posiada łącznie 76 strun ze stali nierdzewnej (w warsztatach użyto drutu ortodontycznego). Układ obejmuje 18 pasm po 5 strun w paśmie, z wyjątkiem czterech najniższych pasm basowych, w których nawinięto po 4 struny. Taki rozkład umożliwia swobodne wykonywanie repertuaru w trzech tonacjach.
-
Palcotki: Pałeczki wykonano z ciężkiego drewna bukowego i ozdobiono autorskim wzorem mistrza.
Szczegółowy, techniczny opis całego procesu produkcyjnego – obejmujący tabele, schematy ramy, wzór strojenia oraz dokumentację fotograficzną poszczególnych etapów klejenia i montażu – znajduje się w oficjalnym raporcie przygotowanym przez Adama Marta.
Pełny dokument w formacie PDF jest dostępny w archiwum Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca: