Choć cymbały mogą wydawać się instrumentem niszowym, literatura na ich temat jest zaskakująco bogata i różnorodna. Osoby chcące zgłębić historię instrumentu, nauczyć się na nim grać lub poznać tajniki jego budowy, znajdą w bibliotekach zarówno obszerne naukowe monografie, jak i praktyczne podręczniki stworzone przez dawnych mistrzów.
Poniżej znajduje się zestawienie najważniejszych publikacji poświęconych cymbałom i cymbalistom – od polskich opracowań regionalnych, przez monumentalne dzieła naukowe, aż po wydawnictwa zagraniczne.
1. Dzieło fundamentalne: „Cymbaliści w kulturze polskiej” prof. Piotra Dahliga
Najważniejszą i najbardziej kompleksową pozycją w polskiej etnomuzykologii jest monografia prof. Piotra Dahliga „Cymbaliści w kulturze polskiej”, wydana w 2013 roku przez Instytut Sztuki PAN oraz Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Ta licząca blisko 700 stron publikacja to podsumowanie wieloletnich badań terenowych prowadzonych przez autora od 1975 roku. Prof. Dahlig przemierzył Polskę, dokumentując grę i życiorysy ponad pięćdziesięciu cymbalistów seniorów – głównie przesiedleńców z Kresów Wschodnich (Wileńszczyzny i Nowogródczyzny) osiadłych na Warmii, Mazurach, Pomorzu Zachodnim, Dolnym Śląsku i Lubelszczyźnie. Dla porównania przebadał także tradycję cymbalistów z Podkarpacia.
Co znajdziemy w książce prof. Dahliga?
Pięć perspektyw opisu: Autor analizuje cymbały na styku kultur Azji i Europy, w wymiarze międzynarodowym, społeczno-kulturowym (od wiejskich muzykantów po dwory i sceny koncertowe), a także pod kątem sposobu przekazu muzyki i umiejętności wykonawców.
Słownik biograficzny: Bardzo szczegółowe biogramy muzykantów, zawierające ich wspomnienia spisane w autentycznym języku mówionym (w książce ujęte zostały m.in. biografie mojego dziadka Józefa Krupskiego oraz moja).
Ciekawostki socjoekonomiczne i techniczne: Opis realiów pracy muzykanta (np. zarobków na weselach za konkretne zamówione utwory) oraz tego, jak wiejscy stolarze samodzielnie przerabiali cymbały ze stroju diatonicznego na chromatyczny, powiększając pudła rezonansowe.
Materiały audiowizualne: Do książki dołączone są trzy płyty DVD zawierające unikalne nagrania archiwalne z badań terenowych.
2. Pomorze Zachodnie i unikalne podręczniki Edwarda Mojsaka
Ważnym punktem na mapie literatury cymbałowej jest Pomorze Zachodnie, gdzie po 1945 roku osiedliło się wielu muzykantów z Kresów.
„Cymbaliści na Pomorzu Zachodnim po 1945 roku. Spadkobiercy Jankiela” (prof. Bogdan Matławski): Książka wydana przez Książnicę Pomorską w Szczecinie. Obficie ilustrowana pozycja opisuje powojenne losy przesiedlonych muzykantów. Kluczową postacią w tej publikacji jest Edward Mojsak – wybitny muzyk, pedagog i budowniczy instrumentów.
Podręczniki Edwarda Mojsaka: To dwie absolutnie unikalne pozycje praktyczne:
„Szkoła gry na cymbałach” (1991) – wyjaśnia podstawy gry, zasady strojenia instrumentu oraz pojęcia muzyczne, a także zawiera opracowania nutowe.
„Poradnik budowy cymbałów” (2006) – krok po kroku zdradza warsztatowe tajniki samodzielnego wykonania instrumentu.
3. Opracowania regionalne i mniejsze publikacje
Poza grubymi tomami warto zwrócić uwagę na mniejsze, ale cenne opracowania wydawane przez lokalne instytucje kultury:
Podkarpacie: W 2005 roku Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie wydał 16-stronicowy zeszyt poświęcony silnej i ciągłej tradycji cymbalistów podkarpackich.
Warmia i Mazury: W 2012 roku nakładem Centrum Kultury Gminy Ełk ukazała się broszura pod redakcją Piotra Kuczka pt. „Cymbaliści wileńscy z warmińsko-mazurskiego”. Przybliża ona postaci lokalnych mistrzów, w tym Wacława Kułakowskiego, który tworzył szkółki dla młodych adeptów gry.
Temat cymbałów pojawia się również jako fragment większych prac naukowych. Dr Tomasz Nowak omawia kontekst muzyczny Wileńszczyzny w swoich książkach „Tradycyjna kultura taneczna Wileńszczyzny do 1939 roku” oraz „Tradycje muzyczne społeczności polskiej na Wileńszczyźnie”. Temat ten podejmowano także w prasie branżowej (artykuły Agaty Kusto, Bogdana Matławskiego czy Piotra Dahliga) oraz w pracach dyplomowych na uczelniach (m.in. autorstwa Iwony Szymanowskiej i Marka Przewłockiego).
4. Literatura zagraniczna i tradycja amerykańska
Szukając wiedzy o cymbałach, nie sposób pominąć publikacji spoza granic Polski:
Białoruś i Ukraina: Bardzo wartościowe są tamtejsze podręczniki akademickie i metodyczne, m.in. „Szkoła gry na cymbałach” I. Żynowicza (Białoruś) oraz „Szkoła gry na cymbałach ukraińskich” O. Niezowibatki (Ukraina). W przypadku książki Żynowicza polecam pierwsze wydanie, w którym autor opisuje również cymbały w kontekście tradycyjnym. Późniejsze wydania nie mają już tych treści.
USA i tradycja anglosaska: Kluczową pozycją w języku angielskim jest książka „The Hammered Dulcimer” autorstwa Paula M. Gifforda.
Osobista refleksja: Jestem w stałym kontakcie e-mailowym z Paulem Giffordem. Wymieniamy się wieloma informacjami i szczegółami technicznymi, których nie ma w samej książce. Gifford to postać niezwykła – zaczął dokumentować tradycje muzyczne regionu Wielkich Jezior (stan Michigan) już w latach 70. XX wieku jako młody pasjonat, jeżdżąc z magnetofonem szpulowym i kasetowym bezpośrednio do dawnych muzykantów. Dzięki jego bezinteresownej pracy przetrwały bezcenne nagrania tradycyjnej gry na cymbałach (hammered dulcimer) w Ameryce Północnej.
Podsumowanie: Gdzie szukać dalej?
Literatura poświęcona cymbałom pokazała, że ten tradycyjny instrument łączy różne narody i regiony. Wszystkim pasjonatom oraz koleżankom i kolegom cymbalistom gorąco polecam prowadzenie własnych poszukiwań. Sporo wartościowych artykułów i analiz można stosunkowo łatwo znaleźć w cyfrowych archiwach w języku polskim, litewskim, białoruskim, ukraińskim oraz rosyjskim.
Jestem pod wrażeniem. Bardzo ciekawie napisane.
Dziękuję bardzo.