Kilka miesięcy temu na platformie YouTube opublikowano niezwykle wartościowy film dokumentalny zatytułowany „Tradycja muzykowania na cymbałach w regionach Ignalino i Święciany”. Materiał ten powstał w ramach cyklu „Lietuvos kodas” (Kod Litwy), który prezentuje zjawiska wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Litwy.
W tych przygranicznych regionach żyli i nadal działają niezwykle utalentowani cymbaliści, z których każdy posiada własny, unikalny styl wykonawczy. Co ciekawe, tradycja ta jest tu traktowana jak żywy symbol – klucz do tożsamości narodowej i lokalnej, który niczym flaga jednoczy tutejszą społeczność.
Korzenie instrumentu i unikalność wileńskiego pogranicza
Cymbały (lit. cimbolai) w litewskich źródłach pisanych pojawiają się od drugiej połowy XVI wieku. Przypuszcza się, że instrument ten został rozprzestrzeniony w Europie już w XIV wieku przez wędrownych muzyków. Choć dawniej cymbały były znane w różnych częściach Litwy (m.in. na Suwalszczyźnie, Dżukii czy w Małej Litwie), to właśnie w okolicach Ignalina i Święcian (historyczna Wileńszczyzna) zakorzeniły się najmocniej.
Dawniej w tutejszych wsiach instrument ten był powszechny z prozaicznego powodu – łatwości budowy. Każdy wiejski stolarz potrafił zmajstrować korpus, a z powodu braku harmonii, na wiejskich zabawach i weselach to właśnie cymbały, często w towarzystwie skrzypiec, akordeonu lub bębna, grały „pierwsze skrzypce”.
Warto wiedzieć: W litewskiej tradycji nie odnotowano fabrycznej produkcji tego instrumentu. Wszystkie zachowane egzemplarze to unikalne rękodzieło, tworzone przez samych muzykantów lub lokalnych rzemieślników. Przez to każdy egzemplarz – podobnie jak skrzypce – ma zupełnie inną duszę i niepowtarzalne brzmienie.
Legendarny król cymbałów i jego następcy
Centralną postacią dla pamięci o tym instrumencie w regionie jest świętej pamięci Jonas Lechovickas, powszechnie tytułowany „królem cymbałów” (cimbolų karalius). Grał on wyłącznie ze słuchu, z niebywałą finezją i wirtuozerią, jako solista.
Na filmie usłyszeć możemy jego córkę, Dainė Rumbutytė, która ciepło wspomina ojca i to, jak instrument dosłownie dominował w ich domu. Muzyczne tradycje w tych rejonach do dziś przekazywane są z pokolenia na pokolenie – bardzo często w formie kapel rodzinnych, gdzie mąż gra na harmonii, żona na łyżkach, a córka właśnie na cymbałach.
Współcześnie tradycję muzykowania w regionie święciańskim i ignalińskim podtrzymują:
- Kazimieras Blaževičius z Ignalina (bezpośredni uczeń mistrza Lehovickasa, który zainspirował się jego grą 40 lat temu),
- Stanislovas Rumbutis,
- Algirdas Breidokas,
- Valdemaras Prunskus.
Sekrety techniki gry i budowy instrumentu
Z litewskiego materiału dowiadujemy się wielu technicznych niuansów, które rzucają światło na specyfikę gry w tych regionach:
- Sposób trzymania: Cymbały kładzie się bezpośrednio na kolanach, na stole lub zawiesza na pasku na szyi – zawsze z najniższymi (najdłuższymi) strunami skierowanymi w stronę muzyka.
- Unikalne pałeczki: Wykonuje się je z lekko zakrzywionych gałązek (najczęściej klonowych). Współcześni muzycy z Ignalina i Święcian używają pałeczek bez otworów na palce. Czasami obciąga się je filcem lub skórą dla uzyskania miękkiego, kojącego tonu, choć dawniej zdarzało się nawet obijanie ich blaszką dla ostrego, jasnego dźwięku. W czasach niedoborów wojennych struny potrafiono pozyskiwać nawet z… drutów telefonicznych!
- Style wykonawcze: Większość starszych muzyków grała pojedyncze dźwięki do prowadzenia melodii. Niektórzy współcześni wykonawcy (jak Stanislovas Rumbutis) grają całymi akordami. Wymaga to precyzji, ponieważ wybrzmiewające długo struny przy złym doborze dźwięków mogą tworzyć dysonanse.
Tradycyjny repertuar i współczesne odrodzenie
Repertuar tutejszych cymbalistów to przede wszystkim skoczne polki (m.in. popularna „Zośka” czy poleczka białoruska), walce, krakowiaki, marsze oraz tradycyjne pieśni i melodie obrzędowe. Szczególne miejsce zajmuje tu akompaniament do wielkanocnego kolędowania (tzw. velykų lalavimai). W kapeli zadaniem cymbałów jest „wypełnianie wolnych przestrzeni” między partiami harmonii i skrzypiec, co nadaje tutejszym zespołom unikalne, głębokie brzmienie.
W celu ratowania tego pięknego dziedzictwa, od 2007 roku w miejscowości Palūšė (w rejonie ignalińskim) odbywają się coroczne, letnie kursy tradycyjnego muzykowania na cymbałach. Ich celem jest nie tylko nauka gry solo i w kapeli dla ludzi w każdym wieku, ale też popularyzacja wiedzy o instrumencie.
Dzięki tym działaniom instrument powoli wraca do łask i odzyskuje należne mu miejsce w kulturze. Choć film jest w języku litewskim, osoby nieznające tego języka mogą bez problemu włączyć automatyczne tłumaczenie napisów na język polski w ustawieniach odtwarzacza YouTube – serdecznie zachęcam do seansu i zatopienia się w tym kojącym, wileńskim brzmieniu!